اين قول را بعضى از علماى نزديك به عصر ما ، يعنى « سيد احمدخان هندى » ابداع و مولانا « ابوالكلام آزاد » در ايضاح و تقريب آن سخت كوشيده است . اجمال مطلب اين‌كه آنچه قرآن از وصف ذىالقرنين آورده ، با اين پادشاه بزرگ تطبيق مىشود ؛ زيرا اگر ذوالقرنينِ قرآن ، مردى مؤمن به خدا و به دين توحيد بوده ، كوروش نيز بوده ، و اگر او پادشاهى عادل و رعيت پرور و داراى سيره رفق و رأفت و احسان بوده ، اين نيز بوده و اگر او نسبت به ستمگران و دشمنان مردى سياستمدار بوده ، اين نيز بوده و اگر خدا به او از هر چيزى سببى داده ، به اين نيز داده ، و اگر ميانه دين و عقل و فضايل اخلاقى و عِدّه و عُدّه و ثروت و شوكت و انقياد اسباب براى او جمع كرده ، براى اين نيز جمع كرده بود . و همان‌طور كه قرآن كريم فرموده ، كوروش نيز سفرى به سوى مغرب كرده ، حتى بر « ليديا » و پيرامون آن نيز مستولى شد ، بار ديگر به سوى مشرق سفر كرد تا به مطلع آفتاب رسيد ، و در آن‌جا مردمى ديد صحرانشين و وحشى كه در بيابان‌ها زندگى مىكردند و نيز همين كوروش سدى بنا كرد و به طورى كه شواهد نشان مىدهد ، در « تنگه داريال » ميانه كوه‌هاى قفقاز و نزديكىهاى شهر تفليس قرار دارد . اين اجمال آن چيزى است كه مولانا ابوالكلام آزاد گفته است كه اينك تفصيل آن از نظر خواننده مىگذرد . اما موضوع ايمان به خدا و روز جزا ، دليل بر اين معنا كتاب عزرا ( باب اول ) و كتاب دانيال ( باب 6 ) و كتاب اشعياء ( باب 44 و 45 ) از كتب عهد عتيق است كه در آن‌ها كوروش را تجليل و تقديس كرده و حتى او را در كتاب اشعياء چوپان خداوند ناميده و در باب چهل و پنج چنين گفته است : خداوند به مسيح خويش ، يعنى به كوروش - كه دست راست او را گرفتم تا به حضور وى امت‌ها را مغلوب سازم و كمرهاى پادشاهان را بگشايم تا درها را به حضور وى مفتوح نمايم و دروازه‌ها ديگر بسته نشود - چنين مىگويد كه : « من پيش روى تو خواهم خراميد و جاىهاى ناهموار را هموار خواهم